عادت شخصى باشد و يا عادت نوعى ؛ به عنوان مثال : كسى عادتش بر اين است كه پس از هر حدث اصغرى وضو مىگيرد ؛ حال ، حدث اصغرى سر زده و نيم ساعت از آن گذشته است ، آيا مىتوان گفت قاعده تجاوز در اين‌جا جريان دارد ؟ در مورد اين احتمالات و جريان قاعده‌ى تجاوز در آن‌ها ، بايد گفت : در اين كه قاعده‌ى تجاوز در مواردى كه محلّ شرعى گذشته باشد ، جريان دارد ، هيچ بحثى نيست ؛ در نماز ، محلّ ركوع قبل از سجده است ؛ اگر كسى در سجده در مورد ركوع شكّ كند ، قاعده‌ى تجاوز در آن جارى مىشود ؛ چرا كه محلّ ركوع تمام شده است . انّما الكلام در مورد احتمال دوّم و سوّم است كه آيا قاعده تجاوز در محلّ عقلى و عادى نيز جريان دارد يا نه ؟ در مورد محلّ عقلى توضيح داده شد كه خود عقل به هيچ عنوان محلّى را براى اشياء و اجزا بيان نمىكند ؛ بلكه عقل مىگويد اگر در اين رابطه قانون و ضابطه‌اى وجود داشته باشد ، رعايت آن لازم است . نتيجه‌ى اين بيان آن است كه بازگشت محلّ عقلى به محلّ شرعى است . در اين رابطه ، گاه قانون ، شرع است ؛ مثل اين كه شارع معيّن مىكند محلّ ركوع در نماز كجاست . وگاه قانون ، وضع است ؛ مثل اين كه در عبارت « اللَّه اكبر » ، وضع مىگويد واژه‌ى « اللَّه » بر « اكبر » مقدّم است و مأمورٌبه همين است . امّا در مورد محلّ عادى ، مثالى كه براى آن بيان شد ، اين بود كه عادت شخص بر اين است كه بعد از حدث اصغر وضو مىگيرد - محلّ عادى وضوى او بعد از حدث اصغر است - اگر اين شخص نيم ساعت بعد از حدث اصغر شكّ كند آيا وضو گرفته است يا نه ، آيا مىتوان گفت چون از محلّ عادى وضويش گذشته است ، قاعده تجاوز در آن جارى است ؟ مرحوم شيخ انصارى قدس سره « 1 » در اين مورد تأمّل فرموده‌اند ؛ هم بر جريان و هم بر عدم جريان قاعده تجاوز در اين مورد دليل آورده‌اند .

--> ( 1 ) . ر . ك : فرائد الاصول ، ج 3 ، صص 330 و 331 .